Vitamin A là vi chất thiết yếu giúp sáng mắt, tăng miễn dịch và bảo vệ da. Tuy nhiên, bổ sung sai cách có thể gây ngộ độc, ảnh hưởng gan và xương khớp. Hiểu đúng vai trò, liều dùng và hướng dẫn từ chuyên gia y tế giúp sử dụng vitamin A hiệu quả, an toàn.
Vitamin A là vitamin tan trong chất béo, đóng vai trò quan trọng trong nhiều hoạt động sinh lý của cơ thể như thị lực, miễn dịch, tăng trưởng tế bào và sinh sản. Cơ thể không thể tự tổng hợp vitamin A nên cần bổ sung qua thực phẩm hoặc chế phẩm dinh dưỡng.
Về mặt Dược học, vitamin A tồn tại ở hai dạng chính gồm retinol (có sẵn trong thực phẩm động vật) và tiền vitamin A carotenoid (có trong rau củ quả, sẽ được chuyển hóa khi hấp thu). Nhờ khả năng tham gia cấu trúc tế bào và điều hòa gen, vi chất này được xem là một trong những vitamin thiết yếu nhất đối với sức khỏe cộng đồng.
Bảo vệ thị lực và phòng bệnh về mắt
Vitamin A tham gia cấu tạo rhodopsin – sắc tố giúp võng mạc cảm nhận ánh sáng. Khi thiếu hụt, mắt dễ bị khô, nhìn kém trong bóng tối và quáng gà. Trường hợp nghiêm trọng có thể dẫn đến tổn thương giác mạc và mù lòa không hồi phục.
Đây cũng là lý do vitamin A thường được đưa vào các chương trình bổ sung vi chất cho trẻ em.
Tăng cường hệ miễn dịch
Vitamin A giúp duy trì tính toàn vẹn của niêm mạc hô hấp và tiêu hóa – hàng rào bảo vệ đầu tiên chống lại vi khuẩn, virus. Đồng thời, vitamin này kích thích sản sinh tế bào lympho, hỗ trợ cơ thể chống nhiễm trùng hiệu quả hơn.
Trong đào tạo Y sĩ đa khoa và Cao đẳng Y, vitamin A được xếp vào nhóm vi chất có vai trò nền tảng trong dự phòng bệnh tật.
Làm đẹp da và chống lão hóa
Retinoid – dẫn xuất của vitamin A – có khả năng kích thích tái tạo tế bào, tăng sinh collagen, cải thiện nếp nhăn và sắc tố da. Vì vậy, vitamin A được ứng dụng rộng rãi trong mỹ phẩm và điều trị da liễu.
Hỗ trợ xương và sinh sản
Vitamin A tham gia quá trình biệt hóa tế bào xương, giúp xương phát triển bình thường. Đồng thời, vi chất này cần thiết cho sự hình thành tinh trùng, trứng và sự phát triển của thai nhi.
Nhu cầu vitamin A thay đổi theo độ tuổi và giới tính. Người trưởng thành cần trung bình 700–900 mcg RAE/ngày. Phụ nữ mang thai và cho con bú cần lượng cao hơn để đáp ứng phát triển thai nhi và tiết sữa.
Việc bổ sung nên dựa trên khẩu phần ăn thực tế thay vì tự ý dùng liều cao kéo dài.
Vitamin A có thể được cung cấp tự nhiên qua thực phẩm như gan động vật, trứng, sữa, cá béo, cà rốt, bí đỏ, rau bina, đu đủ, xoài. Chế biến cùng dầu mỡ giúp tăng khả năng hấp thu vì đây là vitamin tan trong chất béo.
Trong trường hợp thiếu hụt hoặc hấp thu kém, có thể sử dụng viên uống bổ sung theo tư vấn chuyên môn. Việc dùng thuốc hoặc thực phẩm chức năng cần tuân thủ liều lượng, tránh tâm lý “càng nhiều càng tốt”.
Theo giảng viên Trường Cao đẳng Dược Sài Gòn: “Vitamin A rất cần thiết nhưng cũng là vitamin dễ gây ngộ độc nếu lạm dụng. Người dân nên được tư vấn bởi nhân viên y tế, dược sĩ hoặc Y sĩ đa khoa trước khi sử dụng liều cao, đặc biệt ở phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ”.
Thiếu vitamin A thường gặp ở trẻ em suy dinh dưỡng, biểu hiện bằng khô mắt, quáng gà, da khô, dễ nhiễm trùng và chậm phát triển. Đây vẫn là vấn đề sức khỏe cộng đồng ở nhiều quốc gia đang phát triển.
Ngược lại, thừa vitamin A có thể gây đau đầu, buồn nôn, tổn thương gan, vàng da, rụng tóc, loãng xương. Ngộ độc mạn tính thường xảy ra khi sử dụng liều cao kéo dài mà không có chỉ định.
Một số thuốc như thuốc chống đông, thuốc điều trị gan, thuốc da liễu hay kháng sinh nhóm tetracycline cũng có thể tương tác với vitamin A, làm tăng tác dụng phụ. Kiến thức này thường được giảng dạy trong chương trình Dược học nhằm giúp người học nhận diện nguy cơ khi phối hợp thuốc.
Bổ sung vitamin A cần đúng liều khuyến nghị và ưu tiên nguồn thực phẩm tự nhiên. Trẻ dưới 6 tháng tuổi không nên tự ý dùng. Phụ nữ mang thai cần đặc biệt thận trọng vì liều cao có thể ảnh hưởng thai nhi. Khi xuất hiện dấu hiệu bất thường, cần ngừng sử dụng và thăm khám sớm.
Vitamin A giữ vai trò thiết yếu trong bảo vệ thị lực, tăng miễn dịch, chăm sóc da và hỗ trợ phát triển toàn diện. Tuy nhiên, bổ sung không đúng cách có thể gây hại cho sức khỏe. Chủ động xây dựng chế độ dinh dưỡng cân đối, kết hợp tư vấn từ nhân viên y tế, Y sĩ đa khoa hoặc chuyên gia ngành Dược sẽ giúp sử dụng vitamin A an toàn, hiệu quả. Đây cũng là kiến thức nền tảng quan trọng trong đào tạo Cao đẳng Y và Cao đẳng Dược, góp phần nâng cao chăm sóc sức khỏe cộng đồng.
